Əlişir Nəvai – dilçi-türkoloq

16.07.2025

Möhsün Nağısoylu

Maqolada ulug‘ o‘zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiy badiiy ijodidan tashqari, ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanib, qator risolalar yozganligi, shoirning “Muhakamat ul-lug‘atayn” asarida tilshunoslik va turkologiyaga oid bir qancha qiziqarli va qimmatli fikrlar kiritilganligi haqida so‘z boradi. Navoiyning bu asarida tilshunos-turkshunos sifatida turk tilining ba'zi morfologik xususiyatlari, so‘z yaratish kuchini asarda asosli dalillar bilan izohlaganligi muallifda qiziqish uyg‘otadi.

Muallif maqolada Navoiyning yoshlik paytlarida o‘sha davr an’analariga ko‘ra, fors tilida she'rlar (asosan g'azallar) yozishga kirishganligini, lekin undagi milliylik, o‘zlik tuyg'ulari shoirni o‘z asarlarini ona tilida yaratishga undaganligi ta’kidlanadi. Muallif buyuk so‘z san’atkori qalamiga mansub 32 ta asarning roppa-rosa yarmi – 16 tasi turkiy, 16 tasi fors tilida yaratilganligi ta’kidlaydi. “Muhakamat ul-lug‘atayn”ni Navoiyning so‘nggi asarlaridan biri sifatida e’tirof etgan muallif maqolada asarning tuzilishi haqida so‘z yuritadi. Navoiy tilga olgan turkiydan fors tiliga o‘tgan -laq qo‘shimchasi bilan tuzilgan birliklarni, -vul qo‘shimchasi bilan yasalgan va o‘rta asrlarda turkiy tilda juda keng tarqalgan harbiy atamalar: hirovul, g‘arovul, yangavul, yasovul, buqavul kabi terminlarni asarda keltirilgan ta’riflari va tilshunoslikdagi etimalogiyasi nuqtayi nazaridan tahlilga tortadi. Alisher Navoiyning turkiy tilining ma’no nozikliklarini qayd etib, bularning barchasi ungacha yashirin bo'lib kelganini afsus bilan yozganligi, turkiy til imkoniyatlari Navoiyga qadar ko'pchilikka ma'lum emasligi, “Muhakamat-ul-lug‘atayn” risolasida Navoiyning yuksak millatparvarligi, qizg‘in vatanparvarligi yaqqol ifodalanishi olimning e’tiborini tortadi. Navoiyning forsiy tilda yozgan g‘azallari va turkiy tildagi she’rlarini tahlil qilishga harakat qiladi.