Айхан Челикбой. Туркиялик олимларнинг тадқиқотларида Алишер Навоий. ТУРКИЯДА НАВОИЙГА ДОИР ТАДҚИҚОТЛАР-26

16.01.2024

Н.ҲАСАНОВ

Айхан Челикбой.

Туркиялик олимларнинг тадқиқотларида Алишер Навоий.

Турк лаҳжалари ва адабиёти журнали, Алишер Навоий махсус сони,

13-сон, июнь 1997, 48-50 бет.

Муаллиф ўз мақоласида қилинган илмий ишлардан китоб шаклида чоп этилганларини хронологик тартибда танитади.

Олимнинг қайд этишича, Ф.Кўпрули томонидан нашрга тайёрланган ва Турк тарих қурумида улуғ шоир таваллудининг 500 йиллигини қутлаш муносабати билан “Алишер Навоий, 9 февраль 1441 – 3 илкқонун 1501” рисола 1941 йил Истанбулдаги Маориф босмахонасида чоп этилган. Ўн беш бетдан иборат ушбу асар Алишер Навоийнинг ҳаёти ва ижодини мутахассислар, китобхонлар ва қизиқувчилар оммасига умумий миқёсда танитиш мақсадида тайёрланган. Шунингдек, Ф.Кўпрули Ислом қомусида чоп этилган Чиғатой адабиёти даври ва Алишер Навоий ҳақида маълумот берилган “Алишер Навоий” мақоласини ҳам эслаб ўтиш жоиз.

Муаллиф Исҳоқ Рафъат Ишитманнинг Турк тил қуруми томонидан 1941 йил Анқарада чоп этилган “Алишер Навоий “Муҳокаматул-луғатайн” китобига тўхталади. Уч юз тўрт саҳифадан таркиб топган ушбу асар ҳам улуғ шоир таваллудининг 500 йиллиги муносабати билан тайёрланган. Китобда Алишер Навоийнинг ҳаёти, ижод йўли ва асарларига кенг ўрин ажратилган, “Муҳокаматул-луғатайн” асарининг матни, таржимаси ва луғати ҳам берилган.

Али Ниҳод Тарланнинг Алишер Навоий таваллудининг 500 йиллиги муносабати билан Истанбул университетида ўтказилган анжуманда тақдим этган маъруза матнида Алишер Навоийнинг шахсияти, адабий мероси, туркий тил ва умумтурк адабиётининг ривожига қўшган улкан ҳиссаси ҳақида асосли фикр-мулоҳазаларини билдиради. Ғазал ва мухаммасларидан мисоллар келтиради. Фузулий, Надим, Боқий каби усмонли шоирларни Навоий шеърлари билан муқояса қилиб уларнинг Навоий ижодиётидан нечоғли фойдаланганликларини кўрсатиб беради. 22 бетлик ушбу тадқиқот 1942 йил Истанбул университети нашриёти томонидан Бурҳониддин босмахонасида чоп этилган. Олим Навоийнинг адабий фаолияти билан бир қаторда сиёсий ва ижтимоий ҳаётдаги фаолиятларидан ҳам сўз юритади. Муаллиф ўз фикр-қарашлари ва таҳлилларни нақл қилишда шоирнинг асарлари, турли тазкираларга суянади.

Басим Аталай томонидан “Мирза Маҳди Муҳаммадхон, Санглоҳ, Луғати Навоий” номи остида нашрга тайёрланиб Турк Тил Қуруми тарафидан Истанбулдаги Бурҳониддин Эренлар матбаа босмахонасида 1950 йил босилган китобга тўхталади. Бу нашр асарнинг факсимилеси бўлиб, китоб 171 бетдан иборат. Сўзбошида Истанбул Сулаймония кутубхонасида Баҳдодли Ваҳбий деган зотнинг номи билан боғлиқ вақфда 1189-1922 инвентарь рақами остида сақланаётган 85 варақли қўлёзма нусха асосида нашрга тайёрланганлиги, асар муаллифи, китобнинг мазмун-моҳияти ҳақида гапиради. Сир Дениссон Росс нашри билан Басим Аталай нашри орасидаги фарқлар изоҳланади. Муқаддима сўнггида эса Санглоҳ луғатидан истефода этганларга тўхталинган.

Огоҳ Сирри Лаванднинг тўрт жилддан иборат “Алишер Навоий” (1-жилд: ҳаёти, санъати ва шахсияти, Турк тил қуруми нашрлари, Анқара, 1965; 2-жилд: Девонлари: тўрт туркий ва бир форсий девонлари”, Турк тил қуруми нашрлари, Анқара 1966 йил; 3-жилди “Алишер Навоий. “Хамса”, “Ҳайратул аброр”, “Фарҳоду Ширин”, “Лайливу Мажнун”, “Сабъаи сайёр”, “Садди Искандарий”, Турк тил қуруми нашрлари, Анқара, 1967; 4-жилди эсаАлишер Навоий. Девонлар ва “Хамса”дан бошқа асарлари”, Турк тил қуруми нашрлари, Анқара, 1968)китобидан баҳс юритади.

Огоҳ Сирри Лаванд ушбу тўрт жилдлик асарини Тўпқопи равон кутубхонасида 808 инвентарь рақам билан қайд қилинган, Дарвеш Муҳаммад Тоқий хат қаламига мансуб “Куллиёт”дан фойдаланган.

311 бетдан иборат 1-жилд муаллифнинг сўзбошиси, изоҳлари ва муқаддимаси билан бошланган. Асосий бобларда Алишер Навоий мавзусида амалга оширилган дастлабки тадқиқотлар, адабиёт тарихчиси нуқтаи назарида Навоий асарлари, тадқиқот методлари, Алишер Навоий етишган давр, Туркистоннинг умумий аҳволи, маданият марказлари, адабий тил сифатида форсчанинг мақоми, Навоийдан аввал туркий тили ва адабиётининг аҳволи, Алишер Навоийнинг ҳаёти, адабий мероси, девонлари, бадиий маҳорати, “Хамса” достонлари, шоирнинг адабий шахсияти, Навоий ва она тили, Навоий ва адабиёт, Навоий ва Ҳирот, адабий муҳити, фикрий ҳаёт, табиати, Навоий ва ишқ, Навоийнинг шуҳрати ва таъсирлари, Навоий асарларига умумий бир назар, Навоий ҳақидаги ишларнинг библиографияси ва китоб, шахс номлари фиҳристлари, олимнинг илмий ишлар рўйхати ўрин олган. Китобда турли миниатюралардан фойдаланилган.

272 бетлик 2-жилдда “Навоийнинг девонлари ва чиғатойча, форсий ва арабий сўзлар учун учта алоҳида луғат ва изоҳлар” ўрин олган. 566 бетлик 3-жилдда “Навоий асарларининг тил хусусиятлари, Навоий шеъриятида қофия, Навоийнинг таъсири, мақоллар ва ҳикматлар” каби мавзуларни ўз ичига олган. 311 бетлик 4-жилдда эса “Алишер Навоийнинг қолган асарлари, чиғатойча, форсий ва арабий сўзларнинг луғати” мавзусига кенг ўрин ажратилган.

Проф. д-р Камол Эраслон Алишер Навоийнинг “Насойимул муҳаббат мин шамойимул футувва” асарини докторлик диссертацияси мавзуси сифатида тадқиқ қилган ва Истанбул университети Адабиёт факультети нашрлари орасида чоп эттирган. Китоб 507 бетдан иборат бўлиб, унда “Насойим”нинг дин ва маданият тарихи, асар ёзилган чиғатойчанинг насрий асар тили жиҳатидан аҳамиятини, хусусан, тасаввуф тарихи нуқтаи назаридан қаралганида туркий халқлар орасидан етишиб чиққан сўфий зотларга доир оғзаки маълумотларнинг бу тазкирадан ташқари бошқа манбаларда учрамаслиги, маданият тарихи ривожи жиҳатидан муҳим бир босқични ёритган.

Муаллиф Камол Эраслон томонидан нашрга тайёрланган Алишер Навоийнинг “Мезонул авзон” асарини (Турк тил қуруми, Анқара 1993, -198 Б) тилга олади. Унинг таркиби, мундарижасини танитар экан, тақдим, сўзбоши, кириш, транскрипцион матн, нусхалар тадқиқи қисмларини алоҳида ажратиб кўрсатади.

Доцент, доктор Гўнул Алпай-Текин томонидан нашрга тайёрланган ва Турк тил қуруми томонидан 1994 йил Анқарада чоп этилган 515 бетдан иборат Алишер Навоийнинг “Фарҳоду Ширин. Тадқиқот ва матн” асарига тўхталади. Биринчи боб Кириш қисмида улуғ шоирнинг ҳаёти, ижоди, адабий шахсияти, асарлари, Хусрав ва Ширин достони билан боғлиқлигидан сўз юритса, иккинчи бобда транскрипцияли матн ва охири фойдаланган адабиётлар рўйхати берилади.

Алишер Навоийнинг “Лисонут-тайр” асарини Мустафо Жонпўлат транскрипцияли матни билан нашрга тайёрлаган. Асарнинг тақдим қисмида шоирнинг ҳаёти, ижодиёти, адабий шахсияти, таъсирларидан баҳс юритади. Асарларининг рўйхати берилади, Навоийнинг чиғатойчага хизматлари, асарнинг ёзилиш тарихи, нусхалари, унинг аҳамияти, “Фоний” тахаллусининг мазмун ва моҳияти очиқланади. 279 бетдан иборат ушбу нашр Турк тил қуруми томонидан 1995 йил Анқарада чоп этилган.

Проф. д-р Сема Барутчу Ўзўндер Алишер Навоийнинг “Муҳокаматул-луғатайн” асарини Турк тил қуруми нашриётида 1996 йил Анқарада чоп эттирди. 262 саҳифадан таркиб топган китобнинг сўзбошисида асарнинг кенг миқёсдаги бир тадқиқот эканлиги қайд этилади. Биринчи бобда асарнинг танитими, китоб билан боғлиқ амалга оширилган илмий ишлар ва оммабоп нашрлар, асарнинг мазмун-мундарижаси, тил, адабиёт ва маданият тарихи жиҳатидан аҳамияти хусусида фикр-мулоҳазалар билдирилган. Асарнинг филологик, лингвистик, фонетик, морфологик таҳлилига тўрт боб ўрин ажратилган. Давомида асарнинг транскрипционли матни, илмий-танқидий матн, таржимаси, китобнинг охирида эса библиография, қисқартмалар, фиҳрист ва асарнинг Тўпқопи кутубхонасидаги қўлёзма нусхасининг факсимиляси берилади.

Фан доктори Ўнал Қоянинг Алишер Навоийнинг “Фавойидул кибор” тадқиқоти Анқарадаги Турк тил қурумининг нашриётида 1996 йил чоп этилди. 743 бетдан иборат бу асарнинг кириш қисмида муаллифнинг ҳаёти, ижоди, дунёқараши, адабий шахсияти, шоирнинг туркий девонлари, асар мундарижаси ва аҳамияти, асарнинг нусхалари ҳақида сўз юритилади. Кейин асарнинг транскрипционли матни ва ниҳоят библиография ва қисқартмалар берилган.

Улку Челик Алишер Навоийнинг “Лайли ва Мажнун” достонини дастлаб 1993 йил докторлик диссертацияси ўлароқ ёзган бўлиб, кейинроқ уни монография шаклида нашрга тайёрлагач, Турк тил қуруми 1996 йил Анқарада чоп эттирган.

538 бетлик асарнинг муқаддима қисмида муаллифнинг ҳаёту ижодиёти, фикр-қараши, адабий шахсияти, асарлари рўйхати, чиғатойчанинг хусусиятлари ҳақида сўз боради. Кейин асарнинг транскрипционли матни, асарнинг нусхалари, библиография ва қисқартмалар берилган. * * *