YASIN SHEN. BOBURNOMA”GA KO‘RA ALISHER NAVOIY

05.06.2024

N.Hasanov

Yasin Şen , (2014), Bâbürnâme’ye Göre Ali Şir Nevâyî. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 37, 2014, s. 41–50.

Shoh, shoir, g‘oziy Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari butun dunyo ilm-fanida tarixiy ahamiyat kasb etadi. Ushbu asarning adabiyot, o’lkashunoslik, tarix, etnografiya kabi fan tarmoqlaridagi ahamiyati hech inkor etib bo’lmasdir. Asar tarixiy voqelikning xolis bayoni bo’libgina qolmay, adabiy kishiliklarni aks ettirib, o’ziga xos tazkiraviy ahamiyat ham kasb etadi. Xuddi shunday kishiliklardan biri, shubhasiz, Alisher Navoiydir.

Alisher Navoiy shaxsi va ijodini o’rganishda muhim va asosli manbaa hisoblanadigan “Boburnoma” asari nafaqat xolis bayon uchun, balki, zamondoshlik masalasi bilan ham qimmatli hisoblanadi.

“Boburnoma”da uchraydigan Navoiy haqidagi ma’lumotlarning aksariyati, kimdandir eshitilgan ma’lumotlar emasligi, ularning ko’pchiligi Navoiy haqida muallifning shaxsiy fikrlari va kuzatishlari xulosasi o’laroq keltirilishi diqqatga sazovordir.

Olim Yasin Shen ushbu maqolasida Alisher Navoiy kishiligini o’rganishda “Boburnoma”ning o’rni haqida to’xtalib, Umar Faruq Akunning quyidagi gapini keltiradi: “Qo’llagan so’zlarining butun bir chig’atoy lahjasi lug’atini qura oladigan darajada boyligi, voqealar bayonini aniq va lo’nda, go’zal yetkaza oladigan tili bilan chig’atoy adabiyoti nasrining shoh asari darjasiga ko’tarila oldi. Hattoki, “Boburnoma” uslubining bu jihatlari bilan Navoiy nasridan ham ilgarilab ketgan deya olamiz.” Olim tadqiqotda Navoiy va Bobur ijodiy kishiligi haqida olib borilgan ko’plab tadqiqotlardan foydalanadi. Jumladan,

1. AKÜN, Ömer Faruk (1991), “Bâbürnâme” maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 4, s. 404-408.
2. ALGAR, Hamid ve ALPARSLAN, Ali (1998), “Hüseyin Baykara” maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 18, s. 530-532.
3. BARTHOLD, Prof. Dr. W. ve KÖPRÜLÜ, M. Fuad (1977), İslâm Medeniyeti Tarihi, Ankara, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
4. Gazi Zahirüddin Muhammed Babur (1943), Vekayi Babur’un Hâtıratı, c. 1, Doğu Türkçesinden çeviren: Prof. Reşit Rahmeti Arat, ön sözü ve tarihî özeti yazan: Y. Hikmet Bayur, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Gazi Zahirüddin Muhammed Babur (1946), Vekayi Babur’un Hâtıratı, c. 2, Doğu Türkçesinden çeviren, izahlı indeksi ve notları hazırlayan Prof. Reşit Rahmeti Arat, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. GRENARD, Fernand (1971), Bâbür, Hazırlayan: Orhan Yüksel, İstanbul, Millî Eğitim Basımevi.
7. KONUKÇU, Enver (1991), “Bâbür” maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 4, s. 395-396. KONUKÇU, Enver (1991), “Bâbürlüler” maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 4, s. 400-404.
8. KÖPRÜLÜ, Ord. Prof. Dr. M. Fuad (2004), Edebiyat Araştırmaları 2, Yayımlayan: Dr. Orhan Köprülü, 2. Baskı, Ankara, Akçağ Yayınları.
9. KUT, Günay (1989), “Ali Şîr Nevâî” maddesi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 2, s. 449-453.
10. NEVÂYÎ, Alî Şîr (1993), Mîzânu’l-Evzân, Hazırlayan: Kemal Eraslan, Ankara, Türk Dil Kurumu.