Нодирхон Ҳасан. АЛИШЕР НАВОИЙ ҲАЁТИ ВА ИЖОДИЁТИНИНГ ТУРКИЯДА ЎРГАНИЛИШИ ҲАҚИДА

13.01.2024

N.Hasanov

ф.ф.д. Нодирхон ҲАСАНОВ, АЛИШЕР НАВОИЙ ҲАЁТИ ВА ИЖОДИЁТИНИНГ

ТУРКИЯДА ЎРГАНИЛИШИ ҲАҚИДА

Ҳазрати Алишер Навоий нафақат Марказий Осиё халқлари, балки Кичик Осиё (яъни ҳозирги Туркия) минтақасида ҳам маълум ва машҳурдир. Зеро, буюк шоирнинг бетакрор илмий ва адабий мероси Усмонли шоир ва адиблари тарафидан ўтмишда ўқиб-ўрганилгани каби бугун ҳам қадрланмоқда. Алишер Навоий мавзусида Туркияда олиб борилган тадқиқотларни бир неча гуруҳларга бўлиб ўрганиш мумкиндир.

Биринчиси, бу мавзуда амалга оширилган илмий ишлар, яъни докторлик ва номзодлик диссертацияларидир[1]. Бу ишлар асосан Навоий асарларининг илмий ўрганилиши, яъни матнининг нашрга тайёрланиши, нусхалари, таянч нусхаларнинг тавсифи, лисоний ва адабий жиҳатларининг тадқиқи шаклида амалга оширилган. Масалан, Г.Алпай “Ғаройиб ус‑сиғар” девонининг траснкрипционли ва танқидий матнини тайёрлаган бўлса, М.Жонпўлат “Лисон ут тайр” асарини ўрганиб чиқиб, матнини ва фиҳристини тақдим этган. Д.Абик эса “Тарихи анбиё ва ҳукамо”, “Тарихи мулуки ажам” ва “Муншаот” асарларини матн, грамматик, лингвистик ва стилистик жиҳатлардан тадқиқ этган. Айрича, бу категорияда Ҳирот адабий мактабида тазкирачилик мавзусининг ўрганилганини ҳам қайд этиб ўтиш керак. Шунингдек, Ю.Алтинишикнинг “Навоий асарларида тасаввуфий қарашлар” мавзуидаги диссертация ҳам эътиборга лойиқдир.

Иккинчиси ва эътиборга лойиқ жиҳати, туркиялик навоийшунос олимлар томонидан Алишер Навоий асарларини чоп этиш ишининг жуда яхши йўлга қўйилганлигидир. Ўтган аср мобайнида буюк шоирнинг ўзбек тилидаги деярли барча асарлари нашр этилган[2]. Бу ишда айниқса турк тил қурумининг фаолиятини алоҳида тақдирламоқ лозим бўлади. 1941 йил “Муҳокамат ул‑луғатайн” нашри билан бошланган Навоий асарларининг нашри 2006 йилга қадар узлуксиз давом этди.

Учинчиси, Алишер Навоийнинг ҳаёти, асарлари, бадиияти масалалари, тил хусусиятлари, усмонли шеъриятига таъсири, туркий тил ва маданият равнақига кўрсатган хизматлари, яшаган даври ва ҳоказо масалалар тадқиқига бағишланган бир қатор илмий асарлар яратилган[3]. Булардан энг машҳурлари Фуод Кўпрулунинг “Алишер Навоий”, Али Ниҳод Тарланнинг Алишер Навоий таваллудининг 500 йиллиги муносабати билан чоп этилган “Алишер Навоий ҳаёти ва асарлари”, Огоҳ Сирри Лаванднинг “Алишер Навоий: ҳаёти, санъати ва шахсияти”, “Чиғатой адабиёти ва Алишер Навоий” каби китоб ва тўпламлардир[4].

Ф.Купрули “Алишер Навоий” рисоласида (ва “Классик Чиғатой даври” номли тадқиқотида) 14 асрнинг иккинчи ярми ўзбек адабиётини тадқиқ этаркан, Бойқаро ва Навоийнинг бу даврдаги порлоқ маданият инкишофининг асосий омиллари бўлганликларини қайд этиб, “туркий маданият тарихида бу (инкишоф даври)ни Бойқаро‑Навоий даври деб аташ янглиш бўлмас” дейди ва бу давр Хуросон ва Ҳирот учун олтин давр бўлганлигини қайд этади. Шунингдек, олим мазкур рисоласида: “У (Навоий) фақатгина Ўрта Осиё туркийларининг яъни ўзбек адабиётининг буюк шоири бўлибгина қолмаган, асарларини юз йиллардан бери турк дунёсининг ҳар тарафида, Онадўли ва Румэлида, Озарбайжонда, Эронда, Ироқда, Қримда, Волгабўйларида, туркманлар орасида, ҳатто Ҳиндистондаги турк саройларида ўқилган” деб ёзади. Купрулига кўра, Фузулий ва Насимийни истисно қилганда, Навоий руҳининг оҳанглари Ўрта Ер денгизи соҳилларидан Кошғарга, Волга бўйларидан Можористонга қадар бу даражада кучли таратган бир шоир йўқдир[5].

Шу ўринда Огоҳ Сирри Лаванднинг асари устида ҳам тўхталиш жоиздир. Чунки асар ўзига хос бир қанча хусусиятлари билан ажралиб туради. Чунончи, Лаванд ўз асарининг кириш қисмида Навоий мавзусида амалга оширилган дастлабки тадқиқотларни тилга олади. Улуғ шоир яшаган давр, унинг ҳаёти, маданий фаолияти, девонлари, “Хамса”си, бадиияти ва шахсияти, Навоий ва тил, Навоий ва адабиёт, Навоий ва Ҳирот, шоирнинг адабий муҳити, тафаккури, характери, Навоий ва ишқ, Навоийнинг шуҳрат топиши ва таъсири, Навоий асарларига умумий қараш каби мавзуларни тадқиқ этган олим китоб охирига Навоий тилга олинган асарлар, Навоий асарлари луғатлари ва Навоий библиографиясини ҳам илова этган.

Тўртинчиси, “Машҳур одамлар”, “Турк адабиёти тарихи”, “Турк тили тарихи”, “Турк дунёси эл китоби”, “Адабиёт тадқиқотлари”, “Турк дунёси муштарак адабиёти” каби бир қанча илмий ва адабий асарларда, шунингдек “Ислом қомуси”, “Турк классиклари”, “Диёнат Вақфи Ислом қомуси”, “Буюк турк классиклари” сингари бир қанча илмий, тарихий, адабий ва библиографик қомусларда Алишер Навоий ҳаёти ва ижодига алоҳида саҳифалар ажратилган[6].

Бешинчиси, Туркия матбуотида Алишер Навоий мавзусида юзлаб мақолалар эълон қилинган. Уларда улуғ шоирнинг ҳаётию ижодидан тортиб таъсир ва издошлик масалаларигача ранг баранг мавзулар кенг қамраб олинган[7]. 19 асрнинг иккинчи ярмидан 21 асрнинг бошигача ўтган давр мобайнида Ф.Кўпрулининг “Алишер Навоий ва таъсирлари”, Абдулбоқий Гўлпинорлининг “Алишер Навоий”, Фахриддин Кирзиўғлининг “Навоий ва туркий тилга муҳаббат”, Аҳмад Жаъфарўғлининг “Навоий “Хамса”си”, Янош Экманнинг “Навоийнинг илк девонлари ҳақида”, Камол Эраслоннинг “Навоийнинг “Ҳолоти Саййид Ҳасан Ардашер рисоласи” ва “Навоийнинг “Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад рисоласи”, Усмон Фикри Сертқоянинг “Усмонли шоирларининг Чиғатойча шеърлари” (туркум мақолалар), Кўнгул Алпойнинг “Навоийнинг “Фарҳод ва Ширин” достони”, Тоҳир Ўзгўрнинг “Навоий ва Фузулий орасидаги баъзи ўхшашликлар”, Яъқуб Қорасўйнинг “Шайбонийхоннинг Навоийга назиралари”, Воҳид Туркнинг “Алишер Навоийнинг муножоти” каби юзга яқин эътиборга молик мақолалар Туркия журналларида эълон қилинган. Тилшунос олим А.Жаъфарўғли “Чиғатой туркий тили ва Навоий” номли мақоласида Навоийнинг туркий тил ривожи учун олиб борган курашларини ифода этаркан “Навоий туркий тилнинг энг буюк ҳомийси ўлароқ ҳамиша “туркий тил” сўзини айтишдан завқ олар ва шу йўл орқали Ўрта Осиё теварагидаги туркий тил курашини қизғин авж олдирганди”, деб ёзса[8], К.Эраслон “Алишер Навоийга буюк социолог ёхуд маданият сиёсатшуносимиз Юсуф Хос Ҳожиб ҳамда буюк фольклорчи ва луғатшуносимиз Маҳмуд Кошғарийдан кейин энг йирик турколог ва маданият арбобидир деб қараш тўғри бўлур эди” дея юксак баҳо беради[9]. Ўндер Гўчгун эса Навоийнинг ўз даврида тутган ўрнини “ўша даврдаги туркий давлат Навоий замонида “Ҳирот маданияти” деб номланган улуғ бир илм, маданият ва санъат хазинасига эришди” дея эътироф этади[10].

Олтинчиси, “Турк амажи”, “Турк тили ва адабиёти”, “Туркий лаҳжалар ва адабиётлар” каби журналларнинг 1942 йил январь, 1966 февраль ва 1997 йил июнь сонлари Алишер Навоийга махсус бағишланган[11].

Еттинчиси, 1962 йил Истанбулда, 1991 йил Анқарада, 1992 йил Қўниёда, 2001 йил яна Анқарада Алишер Навоий мавзусига доир илмий-амалий анжуманлар ўтказилган, мавзу юзасидан турли маърузалар қилинган[12]. Шулар орасида Гунай Қутнинг “Девон шоири сифатида Алишер Навоий”, Ҳусайн Ўзжоннинг “Турк дунёсининг донишманди Алишер Навоий”, Мустафо Эсоннинг “Алишер Навоий асарларининг Онадўли турк адабий тилига таъсири” каби маърузалари бугун ҳам ўқувчиларни қизиқтиради.

Саккизинчиси, бу ўринда рус олимлари томонидан Алишер Навоийга бағишлаб ёзилган бир қанча тадқиқотларнинг туркчага қилинган таржималарини эслаш жоиз. Масалан, “Ўлку” мажмуасида чиққан В.Бартольднинг “Мир Алишер ва сиёсий ҳаёти” мақоласи, “Турк тили тадқиқотлари йиллик бюлеттени”да эълон қилинган Е.Э.Бертельснинг “Алишер Навоийнинг “Фарҳод ва Ширин” достони”, А.Н.Болдиревнинг “Замондошларининг ҳикояларида Навоий”, А.К.Боровковнинг “Ўзбек ёзуви тилининг асосчиси Алишер Навоий” ва С.Л.Волиннинг “Ленинград кутубхоналаридаги Навоий қўлёзмалари” каби тадқиқотларини мисол келтириш мумкин[13].

Албатта, Туркияда навоийшунослик деганда улуғ шоир асарларининг усмонли адибларига таъсирини ўрганиш мавзусини четлаб ўтиб бўлмайди. Хусусан, 15‑16 асрдаёқ Онадўли шоирлари Алишер Навоийни устоз адиб ўлароқ эътироф этганлар ва унга эргашиб турли жанрларда шеърлар битганлар. Ушбу масала Фуод Кўпрулу, Огоҳ Сирри Левенд, Али Ниҳод Тарлан, Муҳаммад Чавушўғли, Камол Эраслон, Усмон Фикри Сертқоя, Мустафо Эсон, Юсуф Четиндоғ, Мустафо Арслон сингари олимлар томонидан кенг ўрганилган. Айниқса, ёш навоийшунос олим доцент Юсуф Четиндоғнинг “Алишер Навоий асарларининг усмонли шеъриятига таъсири” монографияси фикримизнинг энг ёрқин далилидир. Олим ўз тадқиқотининг Кириш қисмида мумтоз адабиётда адабий таъсир масаласи ва назирачилик анъанасидан сўз юритади. “Манбаларда ва шеърий асарларда Алишер Навоий таъсири” номли биринчи бобда тазкира ва назира мажмуаларида ҳамда 15-16 асрларга оид шеърий асарларда Навоий таъсири, Навоий асарларининг Онадўли минтақасига кириб бориши, султон иккинчи Боязид даврида Навоий таъсирида қалам тебратган шоирлар ҳақида махсус тўхталади. Олим “Онадўли шоирлари Навоийдан таъсирланар экан асосан эътироф ва миннатдорчилик туйғулари билан ҳаракат қилганлар. Навоий тез вақтда Низомий, Хусрав, Ҳофиз, Жомий сингари форс шоирлари қатори ибрат олинадиган ижодкорлардан бирига айланди... Онадўли шоирлари айниқса Навоий шеърларидаги мусиқийликка ошуфта бўлдилар... Бугунга келиб Навоийнинг 15‑16 аср Онадўли шоирларига тахмин қилингандан ҳам кўпроқ таъсир кўрсатганлиги маълум бўлмоқда. Зеро бу даврнинг илғор шоирлари Навоий шахсини ва шеърларини жуда яхши билишган. Навоий ҳануз ҳаётда экан ўз даврининг буюк шоирлари томонидан эҳтиромга сазовор бўлган.... Навоий усмонли шоирлари учун панжасига панжа уриш мушкул бўлган бир санъаткор эди. Шу боис у Аҳмад пошо, Фотиҳ султон Муҳаммадхон, Жаъфар Чалабий, Маҳмуд пошо, Биринчи Салим, Қонуний султон Сулаймон, Камол пошозода, Муҳйи, Хаёлий, Боқий, Яҳёбек, Надим ва шайх Ғолиб каби мумтоз шоирлар назарида турли жиҳатлардан улуғланган бир беназир шоир эди... Онадўли адабиётига кўрсатган кучли таъсир, усмонли шоирларининг қисқа вақтда ўзбекча шеърлар ёзишга, тадқиқотчиларнинг эса улуғ шоир асарларини англамоқ учун ўзбекча луғатлар тузишга сабаб бўлган” деб ёзади. Олим шу тарзда “15-16 асрларда яшаган Онадўли шоирларнинг Навоийга ёзган назиралари” номли иккинчи бобда ҳам мазкур даврда минтақада ижод қилган ўнлаб адибларнинг Навоийга издошлик фаолиятларини атрофлича ёритиб беради[14].

Сўнгги йилларда Алишер Навоий ҳаёти ва ижодиётининг Туркияда ўрганилиши ва танитилишида Юсуф Четиндоғнинг кўрсатган хизматларини алоҳида таъкидлаш лозим. Бу борада у яна “Алишер Навоийнинг ҳаёти, бадиияти, асарлари” ва “Алишер Навоий” китобларини чоп эттирди[15]. Бундан ташқари унинг “Алишер Навоий ва туркий шеър тили”, “Адабий танқид жиҳатидан Ҳирот мактаби тазкираларининг Онадўли тазкираларига таъсири”, “Мажолис ун-нафоис”да шеър ва шоир танқиди”, “Усмонли адабиёти ва Навоий”, “Алишер Навоий асарларининг усмонли шеъриятига ва Қонуний султон Сулаймонга таъсири ва асослари” каби ўнлаб мақолалари босилди[16].

Хуллас, 15 асрда адабий таъсир асосида пойдевори қўйилиб, 19 асрнинг иккинчи ярмида қайта жонланган бу жараён йилдан йилга такомиллашиб бугунги кунда янада тараққий топмоқда.

[1] M.Sabir. Ali Şir Nevai, Hayretül-Ebrar, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1961; G.Alpay, Ali ŞirNevâyi'nin Birinci Divanı: Garâibü's-Sığar, Dokt. Tezi. İst. Üniv. 1965; K.Eraslan, Nesâyimü'l-Mahabbe min Şemâyimi'l-Fütüvve, Dokt. tezi, İst. Üniv. 1969; S.Özçelik. Ali Şir Nevai, Mecalisü'n-Nefais, Gazi Üniv. Dokt. Tezi, 1981; M.Karaörs, Ali Şîr Nevâyi. Nevâdirü'ş-Şebâb,Dokt. Tezi, İst. Üniv. İstanbul 1985; K.Türkay, Ali Şîr Nevâî, Bedâyiü'l-Vasat, Dokt. Tezi, Ankara Üniv. 1988; H.Tören, Ali ŞirNevayi, Sedd-i İskenderi,İst. Üniv. Dokt. Tezi, 1990; G.Tural. Ali Şir Nevai. Seba'a-i Seyyare, Gazi Üniv. Dokt. Tezi, Ankara, 1993; Z.Ölmez, Ali Şîr Nevâyî, Mahbûbü’l-Kulûb, Hacettepe Üniv. Dokt. Tezi, 1993; A.D.Abik, Ali Şir Nevâyî'nin Risaleleri. Tarih-i Enbiyâ ve Hükemâ, Tarih-i Mulûk-i Acem, Münşeat, Ankara Üniv. Dokt. Tezi 1993; Y.Altınışık, Ali Şîr Nevâyî’de Tasavvuf, Harran Üniv. Dokt. Tezi, Şanlıurfa 2002;

[2] Ali Şîr Nevâyî, Muhakemetü’l-lugateyn. Haz. R.Işıtman, TDK. Ankara 1941; Ali Şîr Nevâyî. Hamse, III, Haz. A.S.Levend, Ankara 1967; Ali Şîr Nevâyî. Nesâyimü’l-Mahabbe min Şemayimi’l-Fütüvve, Haz. K.Eraslan, İst. Üniv. Edeb. Fak. Yay., İstanbul 1979; Ali Şir Nevâyî, Mizânü 'l-Evzan, Haz. K.Eraslan, Ankara 1993; Ali Şir Nevayi. Ferhad ü Şirin: İnceleme–Metin. Haz. G.Alpay-Tekin. Ankara 1994; Ali Şir Nevayî, Lisânü’t-tayr, Haz. M.Canpolat, Ankara 1995; Ali Şir Nevâyî, Mecâlisü'n-Nefâis, Haz. H.Ayan ve başk., Erzurum 1995; Ali Şir Nevâyî, Fevâyidü 'l-Kiber, Haz. Ö.Kaya, Ankara 1996; Ali Şir Nevâyî, Leyli vü Mecnun, Haz. Ü.Çelik, Ankara 1996; K.Türkay, Alî-Şîr Nevâyî: Bedayiu’l-Vasat, Ankara 2002; Alî Şîr Nevâyî, Garâ’ibü's-sıgar. Haz. G.Kut. Ankara 2003; Ali Şir Nevayi Hamsetü'l-Mütehayyirin, Haz. A.D.Abik, Ankara 2006; M.Karaörs, Nevadirü'ş Şebab, Ankara 2006;

[3] A.N.Tarlan. Büyük Türk Şâiri Mir Ali Şir Nevâî, Bakû 1926; B.Atalay. Mirza Mehdi Mehmet Han, Seng-Lâh, Lugat-ı Nevâî, İstanbul 1950; B.Atalay. Abuşka Lügati veya Çağatay Sözlüğü, Ankara, 1972; İ.Kafesoğlu, Ali Şir Nevâî Devri Tarihine Bir Bakış, İstanbul 1962; Z.F.Fındıkoğlu, Ali Şir Nevai ve zamanımız, İstanbul 1962; F.K.Timurtaş, Ali Şir Nevâî'nin Türk Diline Hizmetleri, İstanbul 1962; Ali Şir Nevai.I-l V.Ankara 1965;

[4] F.Köprülü, Ali Şir Nevai, TTK, İstanbul 1941; A.N.Tarlan, Ali Şir Nevai hayatı ve eserleri, İstanbul 1962; A.S.Levend, Ali Şir Nevai hayatı, sanatı ve şahsiyeti, TTK, Ankara 1965; Çağatay Edebiyatı ve Ali Şir Nevai, İstanbul 1996.

[5] F.Köprülü, Edebiyat Araştırmaları II,S. 138. F.Köprülü, "Ali ŞirNevâî", Edebiyat Araştırmaları II,s.431.

[6] İ.Gövsa, Ali Şir Nevayı, Meşhur Adamlar, İstanbul, 1933-1935; Gölpınarlı, Abdülbâki, Ali Şir Nevâî, AA, III, 1946-1947, 1064-1065; İ.Gövsa, Ali Şir Nevâî, Resimli Yeni Lügat ve Ansiklopedi, 1947; N.S.Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi I, s. 424, İstanbul 1948; A.Caferoğlu, Türk Dili Tarihi, II, İstanbul, 1964, s.205-235; M.Çavuşoğlu, Kanuni Devrinin Sonuna Kadar Anadolu'da Nevâyî Tesiri Üzerine Notlar, Atsız Armağanı, İstanbul 1976; A.İnan, Çağatay Edebiyatı, Türk Dünyası El Kitabı, Ankara 1976, s.484-501; F.Köprülü, Ali ŞirNevâî, Edebiyat Araştırmaları II, İstanbul, 1989, s.429-438; G.Kut. Ali Şir Nevai, Türk Dünyası Ortak Edebiyatı: Ankara 2008; F.Köprülü, Çağatay Edebiyatı, İslam Ansiklopedisi, 3.cilt. s.297-306, Eskişehir 1997; Z.V.Togan. Ali Şîr Nevâyî. İslam Ansiklopedisi, I, İstanbul 1941, s. 349-357; K.Eraslan, Nevâî,Türk Klasikleri, C.III, İstanbul 1986, s.108; G.Kut. Ali Şîr Nevâî. TDV İslâm Ansiklopedisi. C.II. İstanbul 1989, s.449-453; K.Eraslan. XV. y.y Çağatay Edebiyatı. Büyük Türk Klâsikleri, C.3, İstanbul 1986, s.59-133;

[7] Бу мақолаларнинг энг асосийлари қуйидагилардир: İ.Hakkı, Ali Şîr Nevâyî ve Çağatay Şuarası, Mektep, s. 1-7, İstanbul 1892; A.İnan, Mir Ali Şir Nevai, Varlık, İstanbul 1941, C.XI, sy.182, s.313-314; B.Atalay. Ali Şir Nevâî, Türk Dili-Belleten, II, 7-8 Mart 1941, 9-16; İ.H.Ertaylan, Amasya’da Bayezit Kütüphanesinde bulunan Divan-ı Mir Ali Şir Nevai, TDED, I, İstanbul, 1946, 39-47; Â.S.Levend. Türkiye Kitaplıklarında Nevâyî Yazmaları, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belletenı, 1958, 127-214; A.İnan, Ali Şir Nevai ve folklor, TFA, no. 182, s.3510-3511, 1964; Â.S.Levend. Ali Şir Nevâî, Türk Dili Dergisi, XV, 173, 1966, 285-291; M.F.Kırzıoğlu, Türk Dilini Sevme Bakımından Nevâî'nin Yeri, Türk Dili Dergisi, XV, 173, 1966, s.306-316; A.Caferoğlu, Çağatay Türkçesi ve Nevâyî, Türk Dili ve Edebiyatı dergisi. C.XI, sy. 3-4, 141-154; H.Dizdaroğlu, Nevâî’de Dil Bilinci, Türk Dili Dergisi, C.XV, sy.173, Şubat 1966, s.294; A.Dilaçar, Nevâî’nin Dil Anlayışı, a.g.e. s.302; K.Eraslan, Nevâyî'nin Hâlât-ı Seyyid Big Risalesi, Türkiyat Mecmuası, XVI (1971) İstanbul 1971, 89-110; O.F.Sertkaya, Osmanlı Şairlerinin Çağatayca Şiirleri I, TDED, XVIII, 1970, s.133-138; K.Eraslan, Ali Şîr Nevâyî'nin Halât-ı Pehlevan Muhammed Risalesi, Türkiyat Mecmuası, XIX, İstanbul, 1980, 99-164; G.Alpay. Ali Şir Nevaî'nin Ferhad ü Şirin Mesnevîsi Üzerindeki Etkiler. TDK-Belleten Dergisi TDAY-B 1970. Ankara 1989. s.155-167; T.Üzgör, Ali Şir Nevâî ve Fuzûlî Arasında Bazı Benzerlikler, MÜFEF Türklük Araştırmaları Dergisi/Âmil Çelebioğlu Armağanı, Yıl 1991-92, 7 (1993), 565-77; M.Karaörs, Nevâî'nin İkinci Divanı Nevâdirü'ş-Şebâb, Erciyes Üniv. Fen Edeb. Fak. Dergisi, 5 (1994), 219-30; K.Türkay, Nevai’nin Lügazları, TDAY Belleten, 1994, s.157-168; F.Özkan, Nevâî Eserleri İçin Yazılmış Bir Lügat, Bilig dergisi, 1 Bahar 1996, 198-243; A.D.Abik, Nevayi'de -p zarf fiilinin Bazı Yönleri, Bir, sy.9-10, s.27-39, İstanbul 1998; V.Türk. Ali Şir Nevaî’nin Münacatı, Ege Üniv. Türk Dili ve Edebiyatı dergisi, Üzbek Bayçura Özel Sayısı (2001) sy: 10; T.O.Seyhan, Ali Şir Nevayi – Sirâcü’l-Müslimîn-I, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, C.II, sy.4 (Aralık 2005), Ankara; A.D.Abik (1996), Ali Şir Nevâyî'nin Zübdetü't Tevarihi Üzerine, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, Ankara 1999, 1-6; S.E.Sol. Ali Şir Nevai’ye bağlı olarak anlatılan fıkralar. Millî Folklor dergisi, sy.64, s.44-51, Ankara 2004; Ö.Kaya. 'Alī Şīr Nevāyī’nin Divanları. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (2007), 4/1: s.46-56; B.Ö.Nalbant. 'Alī Şīr Nevāyī’nin Dest-i Hattı: Türkçe Divanları Arasındaki Yeri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 2006, 3(1):57-63; E.Teres. Ali Şîr Nevâyi’nin Dinî-Tasavvufî Eserleri. Yağmur dergisi, sy.40/2008; M.Karaörs. Ali Şîr Nevâyi-I, Ege Üniv. Edeb. Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları dergisi, İzmir, Haziran 2009 sy.59;

[8] A.Caferoğlu, "Çağatay Türkçesi ve Nevâyî", s.148.

[9] K.Eraslan, "Ali Şîr Nevâyî'nin Halât-ı Pehlevan Muhammed Risalesi", s.99.

[10] Önder Göçgün, Eserlerinin ışığında fikri ve edebi hüviyeti ile Ali Şir Nevai, Bir, sy.9-10 1998, s.228.

[11] Ahmed Сaferoğlu. "Mir Ali Şir Nevâî", (Nevâî'nin Doğumunun 500. Yıl Dönümü Dolayısıyla),Türk Amacı,İstanbul, 1942,1, 6-11; Ahmet Caferoğlu. Nevaî’nin Türk Dilli “Hamse”si (Şubat 1966, C: XV, S: 173, s. 298-300 Ali Şir Nevaî Özel Sayısı Türk Dili ve EdebiyatI Dergisi) (27.11.2008); Türk Lehçeleri ve Edebiyatı dergisi, Ali Şir Nevayi özel sayısı, sy.13 Haziran 1997; A.Çelikbay, Türkiyeli âlimlerin araştırmaları ışığı altında Ali Şir Nevâî, Türk Lehçeleri ve Edebiyatı dergisi, Ali Şir Nevayi özel sayısı, sy.13 Haziran 1997, s.48-50;

[12] Бу анжуманларда қилинган маърузаларнинг айримлари қуйидагилардир: G.Ayan, Nevâî'nin Mesnevîlerinden Ferhad u Şirin, B.Kahraman, Peyker çevirileri ve Ali Şir Nevai’nin Seb’a-i Seyyaresi, S.Tunç, Lisanut-tayr ve Bedayiul Vasat’ta Kafiye, E.Yeniterzi, A.Nevai’nin Tezkiretül-evliya türünde bir eseri Nesayimül-muhabbe, Selçuk Üniv. Türkiyat Araştırmaları Enst., Ali Şir Nevai Sempozyumu, Konya, 3 Ocak 1992; G.Kut. Divan Şairi Olarak Nevâî; A.Deniz Abik, Hamsetü’l-Mütehayyirin Dolayısıyla Birkaç Nokta; H.Özcan. Türk Dünyasının Bilgesi Ali Şir Nevâî; T.Kocaoğlu, Ali Şir Nevayi’nin Türkçe Ünlü Sesler Üzerindeki Açıklamaları (Kapalı Ė/İ Meselesi), (Ali Şir Nevâyî’nin 560. Doğum, 500. Ölüm Yıl Dönümlerini Anma Toplantısı Bildirileri, 24-26 Eylül 2001, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yay., Ankara 2004, s. 57-66 [s. 59];

[13] W.Barthold. Mîr Ali Şîr Ve Siyasî Hayatı, çev. A.Caferoğlu, Ülkü Mecmuası, c. X, sy. 56-60, Ankara 1937-1938; E.Bertels, Ali Şir Nevai, Leyli ve Mecnun, çev. M.Bala, TM, X, 1951, 47-64; ---, Ali Şîr Nevâyî'nin Ferhad u Şirin'i, çev. R.Uygun, TDAY. Belleten, Ankara 1957, s.115-130; A.N.Boldırev, Çağdaşlarının Hikâyelerinde Nevâyî, çev. R.Uygun, TDAY. Belleten, Ankara 1956, s.197-237; A.K.Borovkov. Özbek Yazı Dilinin Kurucusu Ali Şir Nevaî, çev. R.Uygun, TDAY. Belleten, Ankara 1954, s.56-96; S.L.Volin, Leningrad kitaplıklarındaki Nevai yazmaları hakkında, çev. R.Uygun, TDAY. Belleten, Ankara 1955, s.99-141;

[14] Y.Çetindağ. Ali Şir Nevai'nin Osmanlı Şiirine Etkisi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2006, s.43-44.

[15] Y.Çetindağ, Ali Şir Nevai, Hayatı, Sanatı, Eserleri, Fatih Üniversitesi, İstanbul 2005;

[16] Y.Çetindağ, Ali Şir Nevai ve Türk Şiir Dili, Yağmur Dergisi, C. 5, no. 17, 2002, s.34-38; ---, Kültür, Sanat ve Edebiyat Açısından Timurlu-Osmanlı İlişkileri, Folklor/Edebiyat, C.VIII, no. 32, 2002, s.159-170; ---, Eleştiri Terimleri Açısından Herat Mektebi Tezkirelerinin Anadolu Tezkirelerine Tesiri, Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 22, 2002, s.109-132; ---, Timurlular İle Osmanlı Devleti Arasındaki Kültürel İlişkiler, Akademik Araştırmalar Dergisi, C.5, no.18, 2003, s.1-13; ---, Mecalisü'n-Nefais'te Şiir ve Şair Eleştirisi, Türk Kültürü İncelemeleri/, C.9, no.9, 2003, s.79-114; ---, Osmanlı Edebiyatı ve Nevâî, Baykara Dergisi, C.I, no.2, 2006, s.14-16; ---, Ali Şîr Nevâî'nin Osmanlı Şiirine ve Kanunî Sultan Süleyman'a Tesiri ve Sebepleri Üzerine, Osmanlı Araştırmaları-Prof. Dr. Mehmed Çavuşoğlu'na Armağan-II, C.XXVI, no.II, 2006, s.223-235;